શું છે પંચાયત, કેવી રીતે કરે છે કામ, પ્રધાન અને સચિવની શું છે ભૂમિકા: જાણો બઘુ જ

News18 Gujarati
Updated: June 5, 2022, 1:12 AM IST
શું છે પંચાયત, કેવી રીતે કરે છે કામ, પ્રધાન અને સચિવની શું છે ભૂમિકા: જાણો બઘુ જ
પંચાયત પર બનેલી વેબસિરીઝ જ્યાંથી ગ્રામસભાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવે છે

આ દિવસોમાં OTT પ્લેટફોર્મ પર પંચાયત (Panchayat) પર બનેલી વેબસિરીઝ ખૂબ લોકપ્રિય થઈ રહી છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ગામડાઓ (Villages)માં ખરેખર પંચાયત કેવી કામ કરે છે. ચાલો તેના વિશે જાણ્યે

  • Share this:
મધ્યપ્રદેશમાં હાલમાં પંચાયતની ચૂંટણી (Panchayat election) ચાલી રહી છે. પંચાયતો વિશે અખબારોમાં અવારનવાર સમાચાર પ્રકાશિત થાય છે. આ સમાચાર તેમના હોય છે, જ્યાં સ્ત્રી પ્રધાનોની વાત હોય છે, પંચાયત વેબ સિરીઝે (Panchayat web series) ઓછામાં ઓછું એટલું તો કર્યું છે કે તેણે લોકોના મનમાં પંચાયત વિશે એક પ્રકારની ઉત્સુકતા જગાવી છે. લોકોના મનમાં અનેક પ્રકારના સવાલો ઉઠતા હશે કે પંચાયતનું કામ શું છે. પ્રધાન કેવી રીતે ચૂંટાય છે? કઈ પરીક્ષા દ્વારા પંચાયત સચિવ (panchayat pradhan) ની પસંદગી કરવામાં આવે છે અને તેમને પગાર સ્વરૂપે કેટલા પૈસા મળે છે.

પંચાયત એ ખરેખર ગામડાને લોકશાહી ઢબે ચલાવવા અને સરકારી નીતિઓ અને યોજનાઓનો અમલ કરવા માટેનું સૌથી નાનું એકમ છે. તે ગામનો વહીવટ સંભાળતી મુખ્ય સંસ્થા છે. તેના સભ્યો અને વડાને પસંદ કરવા માટે ગ્રામસભા સ્તરે ચૂંટણી યોજવામાં આવે છે. આમાં, લોકો મત આપે છે અને પંચાયત હેઠળના વોર્ડના સભ્યો તેમજ પ્રધાન અથવા સરપંચને ચૂંટે છે. આ ચૂંટણી 5 વર્ષ માટે યોજાય છે.

જો તમે પ્રાઇમ વિડીયોની ઓટીટી સીરીઝ પંચાયતમાં જોયું હશે કે પંચાયતના કાર્યો કરવા માટે એક ઓફિસ છે, જેને પંચાયત ભવન કહેવામાં આવે છે. દરેક ગ્રામસભામાં આવી એક ઇમારત હોય છે. સામાન્ય રીતે, પંચાયત સચિવ પંચાયતના કાર્યાલયને લગતી કામગીરીની દેખરેખ રાખવા માટે જવાબદાર હોય છે, જેને પંચાયત સહાયક પણ મળે છે.

દેશભરમાં લગભગ 2.5 લાખ ગ્રામ પંચાયતો છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા તેમને એક વ્યવસ્થા હેઠળ ફંડ આપવામાં આવે છે. કેટલીકવાર તેઓ કેટલાંક ગામડાઓને જોડીને ગ્રામ પંચાયત પણ ધરાવે છે.

પ્રથમ ગ્રામ પંચાયત કઈ હતી?
દેશમાં ગ્રામ પંચાયતોએ ઓક્ટોબર 1959 માં પ્રથમ વખત કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. રાજસ્થાનના નાગૌર જિલ્લાના બદરી ગામમાં 02 ઓક્ટોબર 1959ના રોજ પ્રથમ ગ્રામ પંચાયતની ચૂંટણી થઈ અને તેણે કામ શરૂ કર્યું.

પ્રાચીન ભારતમાં પણ ગ્રામ પંચાયત વ્યવસ્થા હતી

વૈદિક કાળમાં પણ પંચાયતો અસ્તિત્વમાં હતી. ત્યારે ગામનો મુખિયા ગ્રામણી કહેવાતો. પરિષદ અથવા પંચાયત ગામની જમીનની વ્યવસ્થા કરતી હતી અને ગામમાં શાંતિ અને સલામતી જાળવવામાં મદદ કરતી હતી. કૌટિલ્ય ગામને રાજકીય એકમ માનતો હતો. "અર્થશાસ્ત્ર" નો "ગ્રામિક" ગામનો મુખિયા હતો, જેની પાસે ઘણા બધા અધિકારો હતા. પછીના રાજાઓએ પણ આ પદ્ધતિ અપનાવી.

બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન પંચાયત વ્યવસ્થાને આંચકો લાગ્યો હતો. આ સિસ્ટમ પડી ભાંગી. તેમ છતાં ગામડાઓના સામાજિક જીવનમાં પંચાયતો રહી. દરેક જાતિ અથવા વર્ગની પોતાની અલગ પંચાયતો હતી જે તેના સામાજિક જીવનને નિયંત્રિત કરતી હતી. પંચાયતની વ્યવસ્થા અને નિયમોનો ભંગ કરનારને આકરી સજા કરવામાં આવી હતી.

જો કે, 1915 પછી, અંગ્રેજોને સમજાયું કે ગ્રામ્ય સ્તરે પણ અધિકારો આપવા જરૂરી છે. પછી તેઓએ ગ્રામ પંચાયત જેવી સંસ્થાઓ બનાવી પરંતુ આ બહુ ઓછી હતી. એમ કહી શકાય કે 1947 સુધી ગામડાઓમાં યોગ્ય પંચાયત વ્યવસ્થા નહોતી. બાદમાં તેને ફરીથી જીવંત કરવામાં આવ્યું હતું.

ગ્રામસભા માટે કેટલી વસ્તી જરૂરી છે?

કોઈપણ ગ્રામસભા માટે લોકોની વસ્તી 400 કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ. ગ્રામ પંચાયતના વડા ચૂંટાયેલા વડા છે, જેને સરપંચ અથવા મુખિયા પણ કહેવામાં આવે છે. વસ્તીના હિસાબે ગ્રામ પંચાયતોના વોર્ડ બનાવવામાં આવે છે અને દરેક વોર્ડમાંથી પંચાયત માટે સભ્ય ચૂંટાય છે. હવે ઘણા ગામડાઓમાં પ્રધાનની જગ્યાઓ મહિલાઓ માટે અનામત રાખવામાં આવી છે. એ જ રીતે, દરેક ગ્રામ પંચાયતમાં એક તૃતીયાંશ મહિલા સભ્યો અને અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિના એક તૃતીયાંશ સભ્યો પણ સભ્ય તરીકે અનામત છે.

1000 સુધીની વસ્તી ધરાવતા ગામોમાં 10 ગ્રામ પંચાયત સભ્યો, 2000 સુધીમાં 11 અને 3000ની વસ્તી સુધી 15 સભ્યો હોવા જોઈએ. વર્ષમાં બે વાર તેમની મીટિંગ કરવી પણ જરૂરી છે, જો કે, જો તેઓ કોઈ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર ઇચ્છે તો, 15 દિવસની નોટિસ આપીને સભા બોલાવી શકે છે. પરંતુ ક્યાંક નોટિસ પિરિયડનો સમયગાળો પણ ઓછો છે.

ઉપસરપંચ કેવી રીતે ચૂંટાય છે?

ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો અને પ્રધાન સીધા ચૂંટાય છે પરંતુ ઉપ-પ્રધાન ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા ચૂંટાય છે. સભ્યને ઉપપ્રમુખ તરીકે પણ નામાંકિત કરી શકાય છે.

ગ્રામ પંચાયતમાં સચિવની નિમણૂક કેવી રીતે થાય છે?

આ બિન-પસંદ કરેલ પ્રતિનિધિ છે, જે રાજ્ય સરકારની સેવા દ્વારા પસંદ કરવામાં આવે છે. જે પંચાયતની પ્રવૃત્તિઓ પર દેખરેખ રાખે છે. આ પોસ્ટ સરકારી છે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં તેમની નિમણૂકની જવાબદારી પંચાયત અને ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગની છે. તે સ્ટાફ સિલેક્શન કમિશનને ખાલી જગ્યાઓ વિશે જાણ કરે છે, જે પોસ્ટ્સ સંબંધિત પરીક્ષાઓ યોજીને ભરતી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરે છે.

સચિવની ફરજો શું છે?

ગ્રામ પંચાયત સચિવ માત્ર ગ્રામ પંચાયતની તમામ દરખાસ્તો, વિકાસ કામોની દરખાસ્તો, રોજબરોજની પ્રવૃત્તિઓનો હિસાબ રાખતા નથી, પરંતુ કારકુન કામો અને નાણાંનો હિસાબ પણ રાખે છે. તેમને પંચાયત કચેરીના ઈન્ચાર્જ પણ કહેવામાં આવે છે. તે ગ્રામજનોમાં સરકારી યોજનાઓના પ્રચાર માટે પણ કામ કરે છે. મૂળભૂત રીતે, તે સરકાર અને ગ્રામ પંચાયત વચ્ચેની કડી છે.

સેક્રેટરીનો પગાર કેટલો છે?

તેની સેલેરી 20,000 રૂપિયાથી 40000 રૂપિયા સુધીની હોઈ શકે છે.

શું ગ્રામ પંચાયતોમાં પણ સમિતિઓ હોય છે?

હા, દરેક ગ્રામ પંચાયત તેના કામો માટે ચોક્કસપણે 06 સ્થાયી સમિતિઓ બનાવે છે, જે 1. આયોજન, સંકલન અને નાણાં સમિતિ 2. ઉત્પાદન સમિતિ 3. સામાજિક ન્યાય સમિતિ 4. શિક્ષણ સમિતિ 5. જાહેર આરોગ્ય, કુટુંબ કલ્યાણ અને ગ્રામીણ સ્વચ્છતા સમિતિ અને 6 છે. જાહેર બાંધકામ સમિતિઓ છે.આ સમિતિઓ તેમના વિસ્તારને લગતા તમામ કામો, યોજનાઓનું ધ્યાન રાખે છે અને સુધારણા માટે સૂચનો પણ આપી શકે છે.

ગ્રામ પંચાયતના કાર્યો શું છે?

તેમાં મુખ્યત્વે ખેતી, પશુપાલન, કુટીર ઉદ્યોગ, સ્વચ્છતા, વીજળી, પીવાનું પાણી, શિક્ષણ, રમતગમત, આરોગ્ય, વિકાસ જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. તે આ તમામ ક્ષેત્રો સાથે સંબંધિત કામો અને યોજનાઓનું ધ્યાન રાખે છે, સરકારને તેનો અમલ કરવામાં મદદ કરે છે.

ગામના વડાની શક્તિઓ શું છે?

- ગ્રામસભા અને ગ્રામ પંચાયતની બેઠકનું આયોજન અને અધ્યક્ષતા કરવી
- મીટીંગનો વ્યવસાય સંભાળવો અને તેમાં શિસ્ત જાળવવી
- ગ્રામ પંચાયતના રેકર્ડ માટે જવાબદાર હોવું
- ગ્રામપંચાયતના નાણાકીય અને વહીવટી કામ માટે જવાબદાર હોવું
- ગામના વિકાસના કામો અને યોજનાઓના અમલીકરણ પર દેખરેખ રાખવી

શું ગામના વડા સામે અવિશ્વાસની દરખાસ્ત લાવી શકાય?

- જો ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો અવિશ્વાસની દરખાસ્ત પર બેઠક બોલાવે અને તેને સાદી બહુમતીથી પાસ કરાવે. પરંતુ પ્રથમ બે વર્ષમાં અવિશ્વાસની દરખાસ્ત લાવી શકાતી નથી. જો અવિશ્વાસની દરખાસ્ત ફગાવી દેવામાં આવે તો આવી દરખાસ્ત એક વર્ષ સુધી આવી શકે નહીં.
Published by: Riya Upadhay
First published: June 5, 2022, 1:12 AM IST
વધુ વાંચો
अगली ख़बर

તાજેતરના સમાચાર

corona virus btn
corona virus btn
Loading